Giới thiệu sơ lược về thư pháp và thư pháp Việt Nam
1. Thư pháp là gì?
Theo từ điển Hán Việt của Thiền Chửu thì thư pháp là phép viết chữ và thư gia (書家) là người viết tinh tường các lối chữ. Theo định nghĩa của từ điển Hán Việt hiện đại (NXB GD – 1994) thì thư pháp là cách viết chữ và thư gia là nghệ sĩ viết chữ. Còn theo Từ Nguyên 辭源 của Trung Quốc thì: Lấy văn tự để ghi chép nội dung thông tin của sự vật là Thư (Dĩ văn tự ký tải sự vật viết Thư- 以文字記載事物曰書); Sự đã qua quá trình hoàn thiện thì gọi là Pháp (Xưng thiện kỳ sự giả viết Pháp – 称善其事者曰法).
Qua những định nghĩa trên, ta có thể hiểu rằng, thư pháp là một loại hình nghệ thuật có phương pháp cụ thể, bắt nguồn từ việc dùng chữ viết để biểu đạt thông tin, ý tứ. Thông qua con chữ, người viết gợi được mỹ cảm và người thưởng thức nhận được các giá trị, bài học sâu sắc để giữ lại, lưu truyền cho các thế hệ sau. Bởi thế nên, thư pháp không chỉ đơn thuần là viết chữ đẹp, mà người viết cần phải hiểu được con chữ, sống đúng với con chữ, và thông qua con chữ biểu lộ tâm ý và sự sáng tạo của mình.
Có thể nói thư pháp từ lâu đã là một môn nghệ thuật dùng để thể hiện tâm tư tình cảm của con người. Bởi thế ẩn chứa trong các tác phẩm thư pháp là những giá trị truyền thống dân tộc mang đậm tính giáo dục con người về luân thường đạo lý ở đời và nhân sinh quan trong cuộc sống.
2. Nguồn gốc của thư pháp Việt
Tính tới thời điểm hiện nay, Việt Nam đã có tới ba bộ chữ: chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc Ngữ. Mỗi kiểu chữ lại được ra đời và có lịch sử phát triển riêng, gắn liền với sự phát triển của lịch sử Việt Nam. Nhưng nhìn chung, nghệ thuật thư pháp Việt Nam vẫn thừa hưởng những tinh hoa của nghệ thuật thư pháp Trung Hoa và có phần dựa vào đó để phát triển lên. Và từ thời điểm này, khi tôi nhắc tới thư pháp Việt, thì ý tôi đang nhắc tới thư pháp chữ quốc ngữ của Việt Nam. Vì nó đậm hồn cốt của người Việt hơn là thư pháp chữ Hán (có nguồn gốc hoàn toàn từ trung quốc) hay thư pháp chữ Nôm (bộ chữ được người Việt phát triển dựa trên chữ Hán của Trung Quốc).
Cho đến những năm 1930, khi chữ Quốc Ngữ dần phổ biến và phong trào thư pháp chữ Nôm và Hán dần thoái trào, nghệ thuật thư pháp Việt Nam lại chuyển mình sang một lối đi mới. Nhà thơ Đông Hồ được xem là người đầu tiên sử dụng cọ và mực Tàu để viết chữ quốc ngữ, gọi là thư pháp chữ Quốc Ngữ. Cụ cũng chính là người phổ biến thư pháp chữ Quốc Ngữ. Những tác phẩm thư pháp mà cụ để lại, có thể chưa hoàn chỉnh ở một khía cạnh nào đó và cũng như chưa có một lý luận hay nghiên cứu nào về nghệ thuật chữ thư pháp của cụ. Nhưng có thể nói chính cụ Đông Hồ là người đã đặt những viên gạch đầu tiên cho thư pháp chữ quốc ngữ của Việt Nam. Và may mắn thay, khi thư pháp chữ Quốc Ngữ ra đời đã nhận được sự chào đón nồng nhiệt của người dân khắp mọi miền tổ quốc và phát triển đi lên cho đến giờ. Vốn có truyền thống “uống nước nhớ nguồn” nhiều người trong giới thư pháp cũng đã cảm kích và xem cụ như một vị “Tổ”của bộ môn nghệ thuật viết chữ này.
3. Thư pháp Việt hiện nay
Vài năm trở lại đây, nhiều nơi trên khắp đất nước, “thư pháp Việt” đã bắt đầu khởi sắc và trở thành phong trào phát triển khá mạnh mẽ. Hầu như chỗ nào ta cũng bắt gặp hình ảnh chữ thư pháp Việt. Từ việc in trên sách, viết trên lịch, vẽ trên áo, thêu trên vải, cũng như những cuộc triển lãm lớn, nhỏ khắp mọi nơi được công chúng quan tâm.
Bên cạnh đó, cũng có không ít các câu lạc bộ, các lớp giảng dạy thư pháp được hình thành. Mỗi dịp Tết đến xuân về, ta cũng có thể dễ dàng bắt gặp ông đồ, “bà đồ” (vì chưa có sự công nhận chính thức nào cho các chị em phụ nữ khi theo đuổi nghệ thuật này, nên tôi tạm gọi họ như vậy), ở khu phố ông đồ, chợ Tết, thậm chí là ở các doanh nghiệp, cửa hàng lớn trên phố. Nhìn lại có thể nói, trong không gian văn hoá, rất hiếm có bộ môn nghệ thuật nào mới ra đời lại được mọi người quan tâm nhiều như thư pháp Việt.
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phải nhìn vào hiện thực rằng, dù rất tiềm năng, nhưng lịch sử hình thành của thư pháp Việt mới kéo dài khoảng vài chục năm và thậm chí chỉ mới thực sự phát triển trong khoảng 20 năm trở lại đây. Với khoảng thời gian quá ngắn như vậy, thì thư pháp Việt vẫn chưa thể được xem là một bộ môn nghệ thuật truyền thống của Việt Nam được.
Hơn thế nữa, chúng ta hoàn toàn chưa có một hệ thống lý luận đủ vững chắc, một tiêu chuẩn chung cho tất cả mọi người khi theo đuổi bộ môn nghệ thuật này. Vì nguyên do đó mà có rất nhiều trường hợp chỉ mới học viết vài tháng đã tự nhận mình là thư pháp gia và kiếm tiền từ con chữ đó. Đáng buồn hơn, là dù không thuận mắt một vài trường hợp thì tôi cũng không thể khen hay chê chữ của những người đó, đơn giản vì thư pháp Việt chưa có cái chuẩn đẹp riêng, bởi thế mà xấu đẹp chỉ đành tuỳ mắt người nhìn.
Sự xuất hiện của Thư pháp Việt được mọi người đón nhận là một tín hiệu vô cùng tốt. Nhưng nếu chúng ta cứ tiếp tục phát triển như hiện nay, chỉ tập trung vào việc bắt chước một bộ chữ đẹp rồi đem ra kinh doanh, mà không phát triển một hệ thống lý luận vững chắc, chỉ theo đuổi hình tướng bên ngoài mà không xây vững cái hồn bên trong thì e sẽ khó có thể phát triển lâu dài, bền vững được.
