Chào bạn,
Duyên với chữ
Trước khi là gì khác, mình từng nghĩ bản thân chỉ là một người có duyên sâu với chữ nghĩa.
Kỳ thực, thứ quyến rũ mình đầu tiên là thư pháp Trung Hoa. Rồi khi biết Việt Nam mình cũng có thư pháp, mình không do dự mà học ngay. Mới đầu có lẽ chỉ để giết thời gian. Nhưng nhìn những nét cọ của thầy đi mượt trên giấy, mình mê mẩn lúc nào không hay.
Mình học hết những gì thầy dạy. Bài tốt nghiệp là Chú Đại Bi, viết theo ý thầy. Mình trở thành một người viết có thực lực, rồi rời lớp.
Và cũng từ đó, mình bắt đầu hoang mang.
Cơn khủng hoảng
Nếu tìm hiểu, bạn sẽ thấy thư pháp Việt thực ra là một bộ môn rất trẻ. Tuổi đời ngắn đến mức nói thẳng ra, nó chưa được xem như một ngành truyền thống.
Bộ môn vẫn còn vấp phải nhiều tranh cãi, và chưa có một hệ thống đủ vững để tự đứng. Mình biết có rất nhiều thầy đã và đang nỗ lực chèo chống. Nhưng ta lại nằm ngay cạnh Trung Hoa, nơi thư pháp được xem là bộ môn hàng đầu, nên lép vế là điều khó tránh.
Có một khoảng thời gian, mình thấy những gì bản thân học thật vô nghĩa. Thậm chí mình đã nghĩ: giá từ đầu mình học thư pháp Trung Hoa, có khi lại hay hơn.
Hai khoảnh khắc giữ mình ở lại
Hồi còn theo thầy đi viết ở một sự kiện, có một bạn gái muốn đến chỗ mình xin chữ. Bạn trai của cô ấy nói thẳng, ngay trước mặt mình:
“Mấy người viết chữ xấu mới đi viết thư pháp.”
Lúc đó mình không hiểu bạn ấy muốn nói gì.
Cho đến một ngày mình đến nhà một người bạn chơi. Trong phòng cô ấy treo một liễn giấy thư pháp chữ “May mắn”. Thật lòng mà nói, bức đó xấu thậm tệ: những nét đáng lẽ phải tròn thì méo, nét thẳng run run, bố cục xiên xẹo. Vậy mà bức chữ ấy được trao đi vào ngày đầu năm, để bạn mình treo trong nhà suốt cả năm.
Đứng trước bức chữ đó, mình chợt hiểu câu nói hôm nào từ đâu mà ra. Người ta đã thấy quá nhiều những bức như thế, rồi nghĩ rằng thư pháp chỉ có vậy.
Mình vốn đã định từ bỏ. Nhưng chính khoảnh khắc ấy nói với mình rằng mình yêu thứ chữ này, và mình không muốn nó bị nhìn như thế. Mình muốn bạn cũng thấy được điều mình đã thấy.
Pháp và hồn
Thư pháp chưa bao giờ chỉ là viết chữ đẹp.
Người ta ngày nay đang chuẩn hóa từng con chữ theo đúng ô li. Điều đó không sai, nhất là khi bạn mới bắt đầu. Đó chính là chữ “pháp” trong thư pháp: khuôn phép, nền móng.
Nhưng chỉ có pháp thì thiếu hồn. Hồn chỉ sinh ra khi bạn dồn toàn bộ sự tập trung cho con chữ. Như khi thiền ta theo dõi hơi thở, thì khi viết thư pháp, ta theo từng nét bút, theo những cảm xúc tuôn ra cùng câu thơ. Lúc đó bạn đang nghĩ gì, đang cảm thấy gì, nét chữ sẽ mang tất cả ra giấy.
Phần hồn ấy không ai dạy thay bạn được. Bạn chỉ có thể tự sống mà thấy.
Nhưng hồn và pháp cũng dễ bị dùng để che cho nhau.
Có những người mượn chữ “hồn” để lấp đi khoảng trống của kỹ năng. Nét chưa vững, bố cục chưa tròn, nhưng cứ gọi đó là phóng khoáng, là cảm xúc. Chính những bức chữ như thế, như bức “May mắn” trong phòng bạn mình, đã khiến người ta nói rằng chỉ người viết xấu mới đi viết thư pháp.
Ở phía ngược lại, có những người dùng kỹ năng để lấp đi phần hồn đầy lo âu, bất an. Chữ đều, nét chuẩn, đúng từng ô li, nhưng đọc xong không đọng lại gì. Mình gọi họ là thợ viết.
Mình cũng từng là một thợ viết. Mình rời lớp khi nhận ra con đường mình đang đi, nếu cứ thế đi tiếp, chỉ đưa mình thành một người thợ viết giỏi hơn mà thôi.
Mình ghét cái cách người đời chỉ nhìn mình như một thợ viết. Vì mình đã học, đã thấy, đã đi qua từng cung bậc cảm xúc để thấu khoảnh khắc đầu bút chạm vào giấy. Khoảnh khắc ấy kỳ diệu như những lúc hạnh phúc nhất đời mình. Với mình, nó vô giá.
Có lẽ vì vậy mà sau Chú Đại Bi, bức đầu tiên mình viết cho riêng mình là Bát Nhã Tâm Kinh, như một lời tự nhắc phải giữ sự trong sáng với con chữ.
Thư pháp chưa bao giờ là để so bì xem ai viết đẹp hơn. Mà ở ngay đầu mỗi ngọn bút, người ta sẵn sàng gieo xuống bao nhiêu thời gian, bao nhiêu tâm tình, bao nhiêu lần tự gọt giũa chính mình.
Còn bạn thì sao?
Mình lập nên trang này để bạn có thể nhìn thư pháp qua lăng kính của mình: để hiểu, để yêu, để học, và để tự tìm con đường “đạo” của riêng bạn.
Giờ thì bạn đã biết thư pháp Việt còn non trẻ, còn nhiều tranh cãi, còn đứng trong cái bóng của một nền thư pháp lớn bên cạnh. Bạn cũng đã biết phần hồn không ai dạy thay được.
Nghe đến đây, bạn vẫn muốn cầm bút chứ?
Nếu câu trả lời là có, hãy bắt đầu từ lộ trình học bên dưới. Còn nếu bạn chỉ muốn ngắm chữ thôi, đó cũng là một khởi đầu đẹp.
Cảm ơn bạn, người đã ở đây đến tận lúc này.
— Diệu Bình
