Những điều thú vị về Đông Hồ – Ông tổ thư pháp chữ quốc ngữ

Trong ấn tượng của Diệu Bình thời mới tập viết thư pháp thì Đông Hồ là tên của người người đàn ông đầu tiên cầm bút lông viết chữ quốc ngữ, đặt nền móng cho thư pháp chữ Việt. Hẳn là ông ấy rất thích tranh Đông Hồ nên mới lấy tên đó đặt làm bút danh nhỉ? Và hôm nay, khi đã tìm hiểu sâu hơn thì Đông Hồ, còn được biết đến với kha khá các danh xưng như: nhà thơ, nhà báo, nhà giáo,… của đầu thế kỷ XX. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở những danh xưng ấy, ta sẽ khó mà chạm tới cái “hồn” thực sự của ông. Bởi điều khiến ông sống mãi trong lòng hậu thế, không nằm ở sự nghiệp văn chương, báo chí, hay khoảnh khắc ông cầm cây bút lông viết chữ, mà nằm chính trong tình yêu nồng nàn dành cho tiếng Việt – một tình yêu đã thấm vào từng hơi thở, từng dòng chữ, từng lựa chọn trong cuộc đời ông.

Cái duyên bất ngờ với con chữ Việt

Hành trình đến với chữ Quốc ngữ của Đông Hồ bắt đầu từ một bước ngoặt rất sớm. Khoảng năm mười sáu tuổi, sau khi phải nghỉ học, ông tình cờ đọc lại những số báo cũ của Nam Phong tạp chí rồi chợt bừng ngộ rằng chữ Quốc ngữ không hề kém cạnh tiếng Pháp mà xã hội đương thời đang tôn sùng. Ông từng thẳng thắn thổ lộ:

“Quốc văn ta có nghèo hèn kém cỏi gì đâu. Tôi bỏ Pháp văn, quay ra chuyên tâm học quốc ngữ.”

Cái duyên tưởng chừng ngẫu nhiên ấy lại trở thành sợi chỉ đỏ dẫn đường cho cả cuộc đời ông. Từ một cậu thanh niên tự học, Đông Hồ rèn luyện để thành một nhà thơ, một nhà báo, một nhà giáo, thậm chí còn mở trường khi chỉ mới 20 tuổi, tất cả đều xoay quanh chữ Quốc ngữ. Người đời sau vẫn nhớ đến chi tiết, trước lúc mất, ông vẫn còn đang giảng dở bài thơ “Trưng Nữ Vương” ở trường đại học Văn Khoa, như để nhấn mạnh việc ông đã gửi trọn một đời vào con chữ, để đến khi rời xa, Đông Hồ vẫn như được chữ nghĩa ôm ấp trong vòng tay.

Hiệu “Đông Hồ” là do thích tranh Đông Hồ?

Một điều thú vị khác chính là bút danh “Đông Hồ”. Ban đầu, nhiều người – kể cả tôi – cứ ngỡ rằng chắc ông say mê tranh dân gian Đông Hồ nên mới chọn cái tên ấy. Nhưng hóa ra, sự thật lại hoàn toàn khác. “Đông Hồ” bắt nguồn từ chính quê hương của ông – vùng đất Hà Tiên. Ở đó có một thắng cảnh nổi tiếng mang tên Đầm Đông Hồ, từ lâu đã được đưa vào “Hà Tiên thập cảnh” của Mạc Thiên Tích với thi phẩm “Đông Hồ ấn nguyệt”.

“Một hồ lẻo lẻo tiết thu quang,
Giữa có vầng trăng nổi rõ ràng.
Đáy nước chân mây in một sắc;
Ả Hằng nàng Tố ló đôi phương…”

Đó là bức tranh sơn thủy hữu tình, nơi ánh trăng in bóng xuống mặt hồ, vừa huyền ảo vừa thơ mộng, đã làm say đắm bao tao nhân mặc khách. Chính nơi ấy, tổ tiên Đông Hồ nhiều đời đã sinh sống, và ông cũng được nuôi dưỡng trong cảnh sắc núi hồ chan hòa. Sau này, ông kể lại:

“Hà Tiên có mười cảnh đẹp, Đông Hồ ấn nguyệt là một trong số đó. Tổ tiên tôi mấy đời đều làm nhà trên bờ Đông Hồ. Tôi sinh trưởng trong cảnh núi hồ sẵn có, vì vậy tôi lấy tên hiệu là Đông Hồ.” – Lâm Tấn Phác (Đông Hồ).

Bút danh ấy, vì thế, không chỉ là một cái tên, mà còn là sự gắn kết máu thịt với quê hương, là ký ức và cội nguồn được ông mang theo suốt đời.

Một cuộc đời nhiều dang dở

Nhìn lại sự nghiệp Đông Hồ, ta dễ bắt gặp những khoảng dở dang. Ngôi trường Trí Đức học xá – nơi ông và bằng hữu dồn bao tâm huyết – chỉ trụ được năm năm rồi phải đóng cửa. Tờ báo Sống do ông sáng lập cũng chỉ kịp ra ba mươi số trước khi lặng lẽ biến mất. Văn chương của ông, dẫu phong phú và tràn đầy cảm xúc, vẫn khó để lại dấu ấn lớn khi đứng giữa một thế hệ văn học rực rỡ với những nhân vật tầm cỡ như Xuân Diệu, Huy Cận, Thế Lữ, Nguyễn Tuân…

Nhưng nói đi cũng phải nói lại, cái dang dở của Đông Hồ không phải của riêng ông, mà là dang dở của cả một thời đại. Thời thực dân vây phủ, chữ Pháp được sùng bái, chữ Hán–Nôm chưa kịp hồi sinh, đời sống lại chật vật – mọi lý tưởng dù cao xa, to lớn tới đâu cũng chỉ như cánh buồm mỏng manh trước phong ba. Và Đông Hồ, cũng như bao trí thức cùng thời, đã không ít lần buộc phải chấp nhận để tâm huyết dừng lại giữa đường.

Thế nhưng, dẫu công việc có dở dang, lòng yêu chữ Việt trong ông chưa từng phai nhạt. Ngay cả khi rời bỏ báo chí, trở lại bục giảng làm thầy giáo dạy tiếng Việt, ông vẫn thủy chung với con chữ, vẫn lặng lẽ gieo tình yêu Quốc ngữ cho thế hệ trẻ.

Người yêu chữ Việt nhất nước Việt

Có người gọi Đông Hồ là nhà thơ, có người gọi ông là nhà báo, có người lại nhấn mạnh vai trò nhà giáo. Nhưng với tôi, và có lẽ với nhiều người, ông chỉ đơn giản là người yêu chữ Quốc Ngữ nhất nước Việt.

Trong mắt Đông Hồ, chữ Việt không chỉ là công cụ, mà là một người tri kỷ để ông gửi gắm tâm tình. Ông nâng niu sự trong sáng, say mê từng nét mộc mạc như người nghệ sĩ ngắm nhìn đường tơ kẽ tóc của nhạc cụ. Khi thăng hoa trong thơ ca, chữ Việt hóa thành giai điệu ngân nga; khi miệt mài trên trang báo, chữ Việt trở thành khí giới để đấu tranh, để ông gieo mầm tư tưởng. Không chỉ vậy, trong những phút tĩnh lặng, ông còn cầm bút lông chấm mực tàu, nắn nót chuẩn xác từng con chữ Quốc ngữ. Những trang giấy ấy không chỉ là chữ viết, mà là món quà tinh thần ông dành tặng bạn bè, học trò – như một cách khẳng định rằng chữ Việt cũng có thể đẹp, cũng có thể bay bổng chẳng kém chữ Hán, chữ Nôm.

Dẫu cho Trí Đức học xá phải khép lại, dẫu cho những trang báo có lúc ngừng ra, Đông Hồ vẫn không thôi vun đắp cho tiếng Việt, như người thợ vườn kiên nhẫn chăm sóc một loài hoa mong manh trước gió. Chính sự thủy chung ấy đã làm nên một Đông Hồ khác biệt: một đời có thể dang dở nhiều dự định, nhưng không một lần rời xa người bạn tri âm – tiếng Việt. Ông sống cùng chữ, viết cho chữ, làm đẹp cho chữ, và để lại trong chữ cái hồn cốt của chính mình.

Có lẽ cũng bởi vậy mà giữa vô vàn tên tuổi lớn cùng thời, Đông Hồ vẫn được người đời gọi bằng một danh xưng đặc biệt: ‘ông tổ của thư pháp chữ Việt’. Không chỉ vì ông biết viết đẹp, mà bởi ông đã biết làm cho chữ sống – mỗi con chữ dưới ngòi bút của ông đều có hồn, có nhạc, có tinh thần dân tộc. Ông không chỉ viết, mà còn thổi vào chữ niềm tự hào, sự trong sáng, và tình yêu bền chặt với tiếng mẹ đẻ. Nhờ ông, chữ Quốc ngữ không còn đơn thuần là phương tiện giao tiếp, mà trở thành một biểu tượng văn hóa, một di sản tinh thần.

Kết

Khi đọc và tìm hiểu về Đông Hồ, điều làm tôi ấn tượng không phải là những gì ông đạt được, mà là cách ông sống với chữ Việt: bền bỉ, say mê, thủy chung. Trong một thời đại biến động, giữa muôn vàn đổi thay, Đông Hồ đã chọn chữ Việt làm điểm tựa, và sống trọn vẹn với nó cho đến phút cuối cùng.

Đó mới chính là điều thú vị nhất về Đông Hồ: ông không chỉ là một nhà thơ, một nhà báo, một nhà giáo, mà là một minh chứng sống động rằng tình yêu với tiếng mẹ đẻ có thể trở thành lẽ sống, trở thành di sản để đời.

Thư Pháp Diệu Bình